ÖSYM, İlk Müslüman Türk Devletleri konusunda özellikle kavram ve görev eşleştirmelerini sıkça kullanmaktadır. Vezir, Atabey, Müstevfi, Şıhne, Amid, Amil, İkta, Gulam gibi kavramların görevlerini bilmek, bu konudaki soruları çözmenin temelidir.

Sınavda soru gelme ihtimali yüksek olan bu bölümdeki kavramlara birlikte göz atalım...

 

1. Siyasi, İdari ve Saray Kavramları

▪︎Kut İnancı: Devleti yönetme yetkisinin hükümdara Tanrı tarafından verildiğine inanılmasıdır. İslamiyet sonrasında bu anlayış, hükümdarın yönetme yetkisinin Allah tarafından verildiği şeklinde devam etmiştir.

▪︎Veraset Sistemi: Ülkenin hükümdar ailesinin (hanedanın) ortak malı sayılması anlayışıdır. Taht kavgalarına ve devletlerin parçalanmasına yol açmıştır.

▪︎Sultan: Türk-İslam devletlerinde hükümdarların kullandığı en yaygın unvanlardan biridir. İlk Sultan ünvanını kullanan Türk hükümdar Gazneli Mahmut'tur. Gazneli ve Büyük Selçuklu hükümdarlarında özellikle kullanılmıştır.

▪︎Vezir: Hükümdarın devlet işlerinde en önemli yardımcısı ve vekilidir.

▪︎Yuğruş: Karahanlılarda vezire verilen addır.

▪︎Hâce-i Büzürg: Gaznelilerde vezire verilen addır.

▪︎Divan-ı Saltanat: Büyük Selçuklularda devletin en büyük yönetim ve karar organıdır. Divan-ı Âlâ veya Büyük Divan olarak da adlandırılır. 

▪︎Atabey: Şehzadelerin (meliklerin) devlet yönetimi ve askerî alanda yetiştirilmesinden sorumlu deneyimli devlet adamıdır. Osmanlı Devleti'ndeki karşılığı Lala'dır. Merkezi otoritenin zayıfladığı dönemlerde bağımsız devletler kurabilmişlerdir.

▪︎Melik: Hükümdar ailesinden olan ve eyaletlere yönetici olarak gönderilen şehzadelerdir. Yanlarında genellikle Atabey bulunurdu.

▪︎Naib-i Saltanat: Hükümdar başkentte bulunmadığında veya sefere çıktığında hükümdara vekâlet eden görevlidir.

▪︎Hacip: Hükümdar ile halk ve devlet adamları arasındaki ilişkileri düzenleyen, saray teşkilatının önemli görevlisidir.

▪︎Hacibü'l-Hüccab: Haciplerin başında bulunan ve saray teşkilatında yüksek yetkiye sahip olan görevlidir.

▪︎Hares Emiri: Sarayın ve hükümdarın güvenliğinden sorumlu görevlidir.

▪︎Candar: Sarayı ve hükümdarı korumakla görevli muhafız birliğinin başıdır.

▪︎Silahdar: Hükümdarın silahlarından ve silahların bakımından sorumlu saray görevlisidir.

▪︎Camedar: Hükümdarın giysilerinden ve kıyafetlerinin korunmasından sorumlu görevlidir.

▪︎Çaşnigir: Hükümdarın yemekleriyle ilgilenen ve yemeklerin sunulmasından sorumlu saray görevlisidir.

▪︎Şarapdar (İdişçi): Saraydaki ziyafetlerde içecekleri hazırlayan ve sunan görevlidir.

▪︎Emir-i Ahur: Hükümdarın atlarından ve sarayın ahır işlerinden sorumlu görevlidir.

▪︎Emir-i Şikar: Hükümdarın av işlerinden sorumlu görevlidir.

▪︎Alemdar: Devletin ve ordunun bayrağını veya sancağını taşıyan görevlidir.

▪︎Serheng: Hükümdarın seyahatlerinde yol düzenini sağlayan ve törenleri organize eden görevlidir.

▪︎Taştdar (Abdar): Hükümdarın temizlik işlerinden ve leğen, ibrik gibi eşyalarından sorumlu görevlidir.

▪︎Şıhne: Taşrada güvenliği sağlamakla görevli askerî vali veya askerî görevlidir.

▪︎Amid: Taşrada sivil yönetimden ve idari işlerden sorumlu görevlidir.

▪︎Amil: Taşrada devlet adına vergi toplamakla görevli mali memurdur.

▪︎Sahibü'ş-Şurta: Şehir ve bölgelerde asayiş ve güvenlik işlerinden sorumlu görevlidir.

▪︎Muhtesip: Çarşı ve pazarlarda fiyat, ölçü-tartı ve ticari düzeni denetleyen görevlidir.

▪︎Reis: Şehirlerde yerel yönetim ve şehir düzeniyle ilgili görevleri bulunan görevlidir.

2. Merkezi Yönetim Divanları

▪︎Divan-ı İstifa: Devletin mali işlerini, gelir-gider ve hazineyle ilgili faaliyetlerini yürütür. Başındaki kişiye Müstevfi denir.

▪︎Divan-ı Arz (Divan-ı Ceyş): Ordunun ihtiyaçları, askerlerin maaşları, askerî kayıtlar ve ordunun donatılmasıyla ilgilenir. Başında Emir-i Arz (Arız) bulunur.

▪︎Divan-ı Tuğra (Divan-ı İnşa / Risalet): Devletin iç ve dış yazışmalarını yürütür, hükümdarın ferman ve yazılarını hazırlar. Başındaki kişiye Tuğraî (Münşi) denir.

▪︎Divan-ı İşraf: Devletin idari ve mali kurumlarını denetleyen ve kontrol eden divandır. Başındaki kişiye Müşrif denir.

▪︎Divan-ı Berid: Devletin posta, haberleşme ve istihbarat işlerini yürütür. Taşradaki gelişmelerin merkeze bildirilmesini sağlar.

▪︎Divan-ı Hâs: Hükümdara ait özel toprakların ve bu topraklardan elde edilen gelirlerin yönetimiyle ilgilenir.

▪︎Divan-ı Evkaf: Vakıflarla ilgili işleri ve vakıf gelirlerinin yönetim ve denetimini yürütür.

▪︎Divan-ı Müsadere: Hükümdarın emriyle el konulan mallarla ilgili işlemleri yürütür.

▪︎Divan-ı Mezalim: Hükümdarın başkanlık ettiği yüksek adalet divanıdır. Halkın kadı ve devlet görevlileri hakkındaki şikâyetleri ile önemli davalar burada görüşülür.

▪︎Divan-ı Hatun: Hükümdarın eşinin (Hatun/Terken) devlet işlerinde etkili olduğu ve elçileri kabul ettiği özel bir divandır.

▪︎Müstevfi: Divan-ı İstifa'nın başkanıdır ve devletin mali işlerinden sorumludur.

▪︎Emir-i Arz (Arız): Divan-ı Arz'ın başkanıdır ve ordunun mali ve lojistik işlerinden sorumludur.

▪︎Tuğraî (Münşi): Divan-ı Tuğra'nın başkanıdır ve devletin resmî yazışmalarını yürütür.

▪︎Müşrif: Divan-ı İşraf'ın başkanıdır ve devlet kurumlarını denetler.

3. Toprak, Ekonomi ve Ticaret Kavramları

▪︎Miri Arazi: Mülkiyeti devlete ait olan toprakların genel adıdır.

▪︎Has Arazi: Gelirleri doğrudan hükümdara ve hanedan üyelerine ayrılan topraklardır.

▪︎Mülk Arazi: Şahıslara ait olan, satılabilen, devredilebilen ve miras bırakılabilen topraklardır.

▪︎Vakıf Arazi: Gelirleri Camii, medrese, hastane ve imaret gibi sosyal ve dinî kurumların giderlerine ayrılan topraklardır. Satılamaz ve devredilemez.

▪︎İkta Sistemi: Miri toprakların vergi gelirlerinin asker ve memurlara hizmetleri karşılığında tahsis edilmesidir. İkta sahipleri bu gelir karşılığında asker yetiştirir ve bölgenin güvenliğini sağlar.

▪︎İkta Sahibi: Kendisine devlet tarafından belirli bir bölgenin vergi geliri tahsis edilen kişidir. Bu gelir karşılığında asker besler ve taşrada güvenliğin sağlanmasına katkıda bulunur.

▪︎İkta Askerleri: İkta sahiplerinin elde ettikleri gelirlerle yetiştirdikleri atlı askerlerdir. Devlete doğrudan maaş yükü getirmezler.

▪︎Narh: Devletin temel tüketim mallarının fiyatlarını belirlemesi veya fiyatlara sınır koymasıdır.

▪︎Ribat: İlk dönemlerde sınır güvenliğini sağlamak amacıyla kurulan askerî ve dinî yapılardır. Zamanla ticaret yollarında kervansaray benzeri işlevler kazananları olmuştur.

▪︎Kervansaray: Ticaret yollarında tüccarların konaklama, yeme-içme, hayvanların bakımı ve güvenlik ihtiyaçlarını karşılayan yapılardır.

▪︎Han: Ticaret ve konaklama amacıyla kullanılan, tüccarların ve yolcuların ihtiyaçlarını karşılayan yapılardır.

▪︎Kapan (Kapan Hanı): Şehirlere gelen belirli bir tür malın toplandığı, kontrol edildiği ve toptan satışının yapıldığı merkezî ticaret yerleridir.

▪︎Bedesten: Değerli eşyaların, kumaşların, mücevherlerin ve kıymetli malların satıldığı ve korunduğu kapalı çarşılardır.

▪︎Fütüvvet: Esnaf ve sanatkârlar arasında dayanışmayı, meslek ahlakını ve yardımlaşmayı esas alan teşkilattır.

▪︎Ahilik: Anadolu'da esnaf ve sanatkârların meslekî, ekonomik ve ahlaki açıdan örgütlenmesini sağlayan teşkilattır.

▪︎Muhtesip: Çarşı ve pazarlarda fiyat, ölçü-tartı, kalite ve ticari düzeni denetleyen görevlidir.

4. Askerî Kavramlar

▪︎Gulam Sistemi (Gulamhan-ı Saray): Savaş esiri veya satın alınan çocukların özel eğitimden geçirilerek sarayda ve merkez ordusunda görevlendirilmesidir.

▪︎Gulam: Gulam sistemi içerisinde yetiştirilen, doğrudan hükümdara bağlı profesyonel asker ve devlet görevlisidir.

▪︎Bistegani: Gulam askerlerine devlet tarafından üç ayda bir verilen maaştır.

▪︎Hassa Ordusu: Doğrudan hükümdara bağlı, her an savaşa hazır profesyonel askerî birliklerdir.

▪︎İkta Askerleri: İkta sahiplerinin elde ettikleri gelirlerle yetiştirdiği, çoğunlukla atlı askerlerdir.

▪︎Türkmenler: Türk-İslam devletlerinin ordularında yer alan ve özellikle fetihlerde önemli rol oynayan konargöçer Türk savaşçılarıdır.

▪︎Bağlı Devlet Kuvvetleri: Selçukluların hâkimiyeti altındaki bağlı devlet ve toplulukların gerektiğinde merkezi orduya gönderdiği askerî birliklerdir.

▪︎Sipahi: İkta sistemi kapsamında belirli gelir karşılığında asker yetiştiren ve çoğunlukla atlı olarak görev yapan askerlerdir.

▪︎Subaşı: Şehir ve bölgelerde güvenlik ve askerî işlerden sorumlu komutandır.

5. Hukuk, Sosyal Hayat, Eğitim, Kültür ve Mimari

▪︎Şer'i Hukuk: İslam dininin esaslarına dayanan hukuk sistemidir. Adli teşkilatın en üst görevlisine Kadıülkudat denir.

▪︎Kadı: Şer'i hukuka göre davalara bakan ve adli görevleri yerine getiren görevlidir.

▪︎Kadıülkudat: Başkadıdır. Adli teşkilatın en üst görevlisidir.

▪︎Örfi Hukuk: Türk gelenekleri, töre ve hükümdarın koyduğu kurallara dayanan hukuk sistemidir.

▪︎Emir-i Dad: Örfi hukukla ilgili adli işlerden ve hükümdarın adalet işlerinin yürütülmesinden sorumlu görevlidir.

▪︎Divan-ı Mezalim: Hükümdarın başkanlık ettiği yüksek adalet makamıdır. Devlet görevlileri ve kadılar hakkında yapılan şikâyetler burada görüşülür.

▪︎Maristan (Bimaristan / Darüşşifa): Hastaların tedavi edildiği ve aynı zamanda tıp eğitiminin verildiği sağlık kuruluşlarıdır.

▪︎İmaret: Yoksullara, yolculara, öğrencilere ve ihtiyaç sahiplerine ücretsiz yemek dağıtan aşevleridir.

▪︎Külliye: Cami merkezli olarak oluşturulan; medrese, imaret, hastane, hamam, kütüphane gibi çeşitli yapıların bir arada bulunduğu yapı topluluğudur.

▪︎Medrese: Dinî ilimlerin yanında matematik, astronomi, tıp ve diğer bilimlerin de okutulduğu yüksek düzeyli eğitim kurumlarıdır.

▪︎Nizamiye Medreseleri: Büyük Selçuklu veziri Nizamülmülk tarafından kurulan önemli medreselerdir. İslam dünyasında yükseköğretimin gelişmesine büyük katkı sağlamıştır.

▪︎Nizamülmülk: Büyük Selçuklu Devleti'nin ünlü veziridir. Nizamiye Medreselerini kurmuş ve devlet teşkilatının gelişmesine katkı sağlamıştır.

▪︎Müderris: Medreselerde ders veren öğretim görevlisidir.

▪︎Danişmend: Medreselerde eğitim gören öğrencilere verilen addır.

▪︎Kütüphane: Medrese ve ilim merkezlerinde bilimsel eserlerin toplandığı ve korunduğu kurumlardır.

▪︎Kümbet: Alt kısmı mezar odası, üst kısmı koni veya piramit şeklinde olan anıt mezarlardır.

▪︎Türbe: Önemli kişilerin mezarlarının bulunduğu anıt mezar yapılarıdır.

▪︎Menşur: Abbasi halifesinin Türk-İslam hükümdarının hükümdarlığını ve meşruiyetini tanıdığını gösteren belgedir.

▪︎Hilat: Halife veya hükümdar tarafından bir kişiye onur ve makam göstergesi olarak verilen değerli giysidir.

▪︎Traz: Hükümdarlıkla ve sarayla ilgili özel süslemeli veya değerli giysilere verilen addır.

▪︎Hutbe: Cuma namazlarında hükümdarın adının okutulmasıdır. Hükümdarın egemenlik ve meşruiyet sembollerinden biridir.

▪︎Para Bastırma: Hükümdarın kendi adına para bastırmasıdır. Hükümdarlığın ve bağımsızlığın önemli göstergelerinden biridir.

▪︎Çetr: Hükümdarın üzerinde taşınan hükümdarlık şemsiyesidir. Hükümdarlık sembollerindendir.

▪︎Tuğ: Hükümdarlık ve askerî hâkimiyet sembollerinden biridir.

▪︎Sancak: Devlet ve hükümdarlık sembolü olarak kullanılan bayraktır.

▪︎Otağ: Hükümdarın veya ordunun konakladığı büyük ve gösterişli hükümdar çadırıdır.

▪︎Nevbet: Hükümdarın hâkimiyetini göstermek amacıyla belirli zamanlarda saray veya hükümdar kapısında davul ve benzeri çalgıların çalınmasıdır. Hükümdarlık sembollerindendir.