Türkiye, farklı iklim özellikleri, yer şekilleri ve jeolojik yapısı sayesinde oldukça zengin bir toprak çeşitliliğine sahiptir. Topraklar; oluşum şekillerine, bulundukları bölgenin iklim özelliklerine ve taşıyıcı unsurlara göre farklı gruplara ayrılmaktadır. Tarımsal faaliyetlerin temelini oluşturan bu topraklar, aynı zamanda doğal bitki örtüsü ve ekonomik faaliyetler üzerinde de büyük etkiye sahiptir. Bu içerikte Türkiye’de görülen başlıca toprak çeşitleri, özellikleri ve yayılış alanları hakkında temel bilgiler yer almaktadır.

 

Toprak Nedir?

Kayaların ufalanması sonucu oluşan, içerisinde organik maddeler, çeşitli mineraller ve canlılar bulunan yeryüzü örtüsüne toprak denir.

 

Toprak oluşumunda etkili olan faktörler:

• Anakaya
• İklim
• Yer şekilleri
• Zaman
• Biyolojik unsurlar

Toprak, anakayanın çözünmesiyle oluşur. Çözünme iki şekilde gerçekleşir:

 

Toprak Oluşumunda Çözünme Türleri

1. Fiziksel (Mekanik) Çözünme

Kayaların sıcaklık farkları nedeniyle parçalanmasıdır.

 

Özellikleri:

• Günlük sıcaklık farklarının fazla olduğu yerlerde görülür.
• Karasal iklim bölgelerinde yaygındır.

 

Türkiye’de Görüldüğü Yerler:

1. İç Anadolu Bölgesi
2. Doğu Anadolu Bölgesi
3. Güneydoğu Anadolu Bölgesi

 

2. Kimyasal Çözünme

Kayaların su ve nem etkisiyle kimyasal olarak parçalanmasıdır.

 

Özellikleri:

• Nemli ve ılıman bölgelerde yaygındır.
• Yağışın fazla olduğu alanlarda etkilidir.

 

Türkiye’de Görüldüğü Yerler:

• Kıyı bölgeleri
• Özellikle Doğu Karadeniz kıyıları

 

Toprak Horizonları (Katmanları)

Toprağın farklı özellik gösteren katmanlarına horizon denir.

 

Katmanlar:

A Katmanı

• En üst katmandır.
• Bitki ve canlıların bulunduğu bölümdür.
• Humus bakımından zengindir.

 

B Katmanı:

• Kireç, tuz ve ağır metallerin biriktiği katmandır.

 

C Katmanı:

• Ana kayaya geçiş katmanıdır.

 

D Katmanı:

• Ana kayanın bulunduğu katmandır.

 

Not

• Toprak katmanları yalnızca yerli kaya (zonal) topraklarında belirgindir.
• Taşınmış topraklarda bu katmanlar gelişmemiştir.

 

Humus:

• Toprağın üst kısmında bulunan, bitki artıklarının çürümesiyle oluşan koyu renkli organik maddeye humus denir.

 

Humusun Özellikleri:

• Humuslu topraklar verimlidir.
• Bitki örtüsünün gür olduğu yerlerde humus fazladır.
• Doğu Karadeniz’de bitki örtüsü fazla olmasına rağmen aşırı yıkanma nedeniyle humus azdır.
• Alüvyon, lös ve moren gibi taşınmış topraklarda humus bulunmaz.
• Taşınmış toprakların verimli olmasının sebebi mineral bakımından zengin olmalarıdır.

 

Toprak Çeşitleri

1. Taşınmış (Azonal) Topraklar

• Dış kuvvetler tarafından taşınarak oluşan topraklardır.

 

Genel Özellikleri

• Genellikle verimlidirler.
• Bulundukları bölgenin iklim özelliklerini tam yansıtmazlar.
• Mineraller bakımından zengindirler.

 

Çeşitleri

1. Alüvyal Topraklar

• Akarsular tarafından taşınır.
• Delta ovalarında yaygındır.
• Geçirgen ve verimlidir.
• Tarım için çok uygundur.

 

2. Lös

• Rüzgârların taşıdığı ince malzemelerle oluşur.

 

3. Moren Toprakları

• Buzulların taşıdığı materyallerle oluşur.
• Türkiye’de yüksek dağlık alanlarda görülür.

 

2. Yerli (Zonal) Topraklar

• Bulundukları bölgenin iklim özelliklerini yansıtan topraklardır.

 

A) Nemli Bölge Toprakları

Özellikleri

• Yıkanma fazladır.
• Tuz ve kireç oranı azdır.
• Demir birikimi fazladır.
• Karadeniz Bölgesi’nde yaygındır.

 

Türleri

1. Laterit Topraklar

• Doğu Karadeniz kıyılarında görülür.
• Verimi düşüktür.

 

2. Podzol Topraklar

• Batı Karadeniz’de görülür.
• Soğuk ve nemli bölge toprağıdır.

 

3. Terra Rossa

• Kırmızı Akdeniz toprağıdır.
• İçerisindeki demir oksit nedeniyle kırmızı renklidir.
• Akdeniz iklim bölgelerinde görülür.

 

4. Kahverengi Orman Toprakları

• Orman alanlarının altında oluşur.
• Verimlidir.

 

B) Kurak ve Yarı Kurak Bölge Toprakları

Özellikleri

• Yıkanma azdır.
• Tuz ve kireç oranı fazladır.

 

Türkiye’de Yaygın Olduğu Yerler

• İç Anadolu
• Güneydoğu Anadolu
• Doğu Anadolu
• İç Batı Anadolu
• Ergene Bölümü

 

Türleri

1. Çernezyom (Kara Toprak)

• Humus bakımından çok zengindir.
• Verimi yüksektir.
• Erzurum-Kars çevresinde görülür.
• İklim koşulları nedeniyle tarım sınırlıdır.

 

2. Kestane Renkli Bozkır Toprakları

• Karasal iklim bölgelerinde yaygındır.
• Genellikle tahıl tarımı yapılır.
• Türkiye’de en yaygın görülen toprak türüdür.

 

3. İntrazonal Topraklar

• Oluşumunda yer şekilleri ve yer altı suları etkili olan topraklardır.

 

Türleri

1. Halomorfik Topraklar

• Tuz oranı fazladır.
• Konya ve Tuz Gölü çevresinde görülür.

 

2. Kalsimorfik Topraklar

• Kireç oranı fazladır.
• Tuz Gölü ve Van Gölü çevresinde yaygındır.

 

3. Hidromorfik Topraklar

• Su oranı fazladır.
• Bataklık alanlarda görülür.

 

4. Vertisol – Rendzina

• Taşlı ve kireçlidir.
• Trakya’da görülür.

 

Toprak Çeşitleri İle İlgili Önemli Bilgiler

Türkiye’de Toprak Çeşitliliği En Fazla Olan Bölge : Marmara Bölgesi

Sebebi: İklim çeşitliliğinin fazla olması

 

Sulama İhtiyacının En Fazla Olduğu Bölgeler

• İç Anadolu Bölgesi
• Güneydoğu Anadolu Bölgesi

Sebebi : Yaz mevsiminin çok kurak geçmesi